Tái tạo dây chằng bằng gân tự thân là gì? Hiểu đúng về phương pháp phẫu thuật
Bác sĩ chuyên khoa Chấn thương chỉnh hình và Y học thể thao
Nội dung bài viết
“Dây chằng của tôi bị đứt, sao bác sĩ lại nói phải lấy gân để làm lại? Gân đó lấy ở đâu, lấy rồi chân có yếu đi không?”
Khi được tư vấn phẫu thuật, người bệnh có thể băn khoăn như vậy. Với nhiều người, “mổ dây chằng” vẫn được hiểu là khâu nối chỗ bị đứt. Vì thế, việc phải lấy thêm một đoạn gân ở vị trí khác dễ khiến họ lo lắng.
Tái tạo dây chằng bằng gân tự thân là phương pháp sử dụng mô gân của chính người bệnh để tạo mảnh ghép, thay thế chức năng của dây chằng bị tổn thương. Một ví dụ là phẫu thuật tái tạo dây chằng chéo trước (ACL) ở khớp gối.
Gân tự thân là gì?
Trước hết, cần phân biệt gân với dây chằng. Gân nối cơ với xương, giúp truyền lực khi cơ co để tạo ra vận động. Dây chằng nối các xương với nhau, góp phần giữ khớp vững và kiểm soát chuyển động giữa các xương.
“Tự thân” có nghĩa là mô ghép được lấy từ chính cơ thể người bệnh. Bác sĩ lấy một đoạn gân phù hợp và chuẩn bị thành mảnh ghép để tái tạo dây chằng. Nếu mô ghép được lấy từ người hiến, mảnh ghép đó được gọi là mảnh ghép đồng loại.
Vì sao cần tái tạo thay vì chỉ khâu chỗ bị đứt?
Khâu sửa chữa và tái tạo là hai cách xử trí khác nhau. Khâu sửa chữa nhằm bảo tồn dây chằng sẵn có bằng cách khâu hoặc gắn lại phần mô bị tổn thương. Tái tạo sử dụng một mảnh ghép để đảm nhiệm vai trò của dây chằng đó.
Với dây chằng chéo trước (ACL), khả năng khâu bảo tồn phụ thuộc vào vị trí rách, chất lượng phần mô còn lại và những đặc điểm của tổn thương. Một số trường hợp có thể phù hợp với khâu sửa chữa. Với những trường hợp khác cần phẫu thuật, bác sĩ sẽ cân nhắc tái tạo bằng mảnh ghép.
Lựa chọn giữa khâu sửa chữa và tái tạo vì thế cần dựa trên đánh giá cụ thể về tổn thương. Chỉ riêng kết luận “đứt dây chằng” trên MRI chưa đủ để xác định phương pháp xử trí phù hợp.
Khi nào bác sĩ cân nhắc tái tạo dây chằng?
Mục tiêu chính của tái tạo ACL là cải thiện độ vững của khớp gối, giảm những lần gối bị hụt hoặc khuỵu do mất vững và hỗ trợ người bệnh trở lại các hoạt động phù hợp. Tuy nhiên, chỉ định mổ cần được đặt trong hoàn cảnh cụ thể của từng người.
Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ mất vững, nhu cầu sinh hoạt, tính chất công việc, môn thể thao và tổn thương đi kèm. Người thường xuyên bị hụt gối khi đổi hướng có thể cần hướng điều trị khác với người vẫn sinh hoạt ổn định sau một chương trình phục hồi phù hợp. Một số trường hợp có thể điều trị không phẫu thuật và được theo dõi đáp ứng.
Gân tự thân thường được lấy từ đâu?
Trong tái tạo ACL, các nguồn gân thường được sử dụng gồm gân nhóm cơ gân kheo, gân bánh chè và gân cơ tứ đầu đùi. Vị trí lấy gân, cách chuẩn bị mảnh ghép và ảnh hưởng sau mổ khác nhau tùy nguồn gân được sử dụng.
Với mảnh ghép gân kheo, bác sĩ có thể sử dụng gân cơ bán gân, đôi khi phối hợp gân cơ thon, tiếp cận qua vùng phía trong gối. Với gân bánh chè, một phần gân ở phía trước gối được lấy làm mảnh ghép, thường kèm phần xương ở hai đầu. Gân cơ tứ đầu đùi nằm phía trên xương bánh chè cũng có thể được sử dụng để chuẩn bị mảnh ghép.
Lấy gân làm mảnh ghép có thể gây đau tại vùng lấy hoặc ảnh hưởng đến sức mạnh của nhóm cơ liên quan. Chẳng hạn, đau phía trước gối hoặc đau khi quỳ là vấn đề có thể gặp khi dùng gân bánh chè.
Bởi vậy, lựa chọn nguồn gân cần xét đến công việc, môn thể thao, tình trạng khớp và tiền sử phẫu thuật. Người bệnh cần biết cả lợi ích của mảnh ghép lẫn ảnh hưởng có thể gặp ở vị trí lấy gân.
Tái tạo dây chằng bằng gân tự thân được thực hiện như thế nào?
Phẫu thuật tái tạo ACL thường được thực hiện với sự hỗ trợ của nội soi khớp. Qua các đường vào nhỏ, bác sĩ đưa camera và dụng cụ vào khớp gối để quan sát tổn thương. Sụn chêm, sụn khớp và những cấu trúc liên quan cũng được kiểm tra để có hướng xử trí phù hợp.
Đoạn gân được lấy và chuẩn bị thành mảnh ghép có kích thước phù hợp với kế hoạch phẫu thuật. Bác sĩ tạo các đường hầm hoặc hốc xương tại xương đùi và xương chày, sau đó đưa mảnh ghép vào vị trí tái tạo ACL. Mảnh ghép nối giữa hai xương theo vị trí và hướng đi phù hợp, giúp khớp gối lấy lại độ vững khi dây chằng bị tổn thương không còn thực hiện tốt chức năng này.
Mảnh ghép được cố định bằng phương tiện chuyên dụng, có thể là vít, nút treo hoặc dụng cụ khác tùy kỹ thuật. Các phương tiện này giữ mảnh ghép ổn định trong thời gian mô ghép liền với xương.
Chi tiết thực hiện có thể khác nhau tùy kỹ thuật và tình trạng tổn thương của từng người.
Mảnh ghép hồi phục ra sao sau phẫu thuật?
Sau khi được đặt và cố định trong khớp gối, mảnh ghép vẫn cần thời gian để liền với xương và từng bước tái cấu trúc để thích nghi với vai trò mới.
Quá trình này diễn ra trong nhiều tháng. Bớt đau hoặc đi lại dễ dàng hơn chưa có nghĩa là mảnh ghép đã hồi phục hoàn toàn. Vì vậy, thời điểm tăng mức vận động cần được đánh giá theo tiến triển hồi phục và đặc điểm cuộc mổ.
Trong thời gian mô ghép lành và thích nghi, người bệnh cũng cần tập để lấy lại tầm vận động, sức mạnh cơ và khả năng kiểm soát khớp gối. Phẫu thuật và phục hồi chức năng vì thế gắn liền với nhau. Để quyết định khi nào có thể trở lại chạy nhảy, đổi hướng hoặc chơi thể thao, bác sĩ cần đánh giá khả năng vận động thực tế của người bệnh, đồng thời xem xét thời gian hồi phục sau mổ.
Cần kỳ vọng gì về kết quả phẫu thuật?
Kết quả tái tạo ACL còn phụ thuộc vào tình trạng sụn chêm, sụn khớp, kỹ thuật phẫu thuật và quá trình phục hồi. Phẫu thuật cũng có những rủi ro như nhiễm trùng, cứng gối hoặc mảnh ghép không đạt chức năng mong muốn; các nguy cơ này cần được bác sĩ giải thích trước mổ.
Người bệnh cũng cần có kỳ vọng thực tế về sức khỏe khớp lâu dài. Sau chấn thương ACL, nguy cơ thoái hóa khớp còn chịu ảnh hưởng của tổn thương ban đầu, những tổn thương phối hợp và mức hoạt động về sau. Tái tạo dây chằng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ đó.
Những điều cần trao đổi trước cuộc mổ
Hiểu cách sử dụng gân tự thân giúp người bệnh trao đổi cụ thể hơn với bác sĩ trước phẫu thuật. Ba vấn đề nên làm rõ là: vì sao cần tái tạo dây chằng, dự kiến sử dụng nguồn gân nào và việc lấy gân có thể ảnh hưởng ra sao đến sinh hoạt, công việc hoặc chơi thể thao.
Trong đó, băn khoăn “lấy gân rồi chân có yếu đi không?” sẽ được phân tích kỹ hơn trong bài tiếp theo: Lấy gân tự thân để tái tạo dây chằng có làm chân yếu đi không?