Lấy gân ở đâu để tái tạo dây chằng chéo trước? Ưu nhược điểm của từng loại
Bác sĩ chuyên khoa Chấn thương chỉnh hình và Y học thể thao
Nội dung bài viết
“Người quen của tôi mổ dây chằng thì lấy gân phía trong gối. Sao bác sĩ lại tư vấn cho tôi một loại gân khác?”
Khi tìm hiểu trước cuộc mổ, người bệnh dễ gặp những thông tin khác nhau như vậy. Có người dùng gân kheo, có người dùng gân bánh chè hoặc gân cơ tứ đầu đùi. Một nguồn gân khác cũng có thể được cân nhắc là gân cơ mác dài.
Mỗi nguồn gân có ưu điểm và những ảnh hưởng riêng tại vị trí lấy. Vì vậy, bác sĩ cần cân nhắc tình trạng khớp, công việc, nhu cầu vận động và tiền sử phẫu thuật của từng người trước khi lựa chọn. Dưới đây là những nguồn gân tự thân có thể được sử dụng trong tái tạo dây chằng chéo trước khớp gối (ACL).
Lấy gân tự thân là lấy phần mô nào?
Gân tự thân là mô gân được lấy từ chính cơ thể người bệnh để làm mảnh ghép. Đoạn gân được chuẩn bị rồi đặt vào khớp gối nhằm đảm nhiệm chức năng của dây chằng chéo trước (ACL) bị tổn thương.
Tùy nguồn gân và kỹ thuật, bác sĩ có thể lấy một phần gân hoặc một đoạn gân, kèm hoặc không kèm khối xương. Phần mô này được chuẩn bị thành mảnh ghép có kích thước phù hợp với kế hoạch tái tạo.
Việc lấy gân có thể ảnh hưởng đến vùng lấy và chức năng của nhóm cơ liên quan. Đó là lý do cần trao đổi cả về chất lượng mảnh ghép lẫn yêu cầu phục hồi sau khi lấy gân.
Lấy gân ở đâu để tái tạo ACL?
Gân cơ bán gân và gân cơ thon
Mảnh ghép thường gọi là gân kheo sử dụng gân cơ bán gân, có thể phối hợp thêm gân cơ thon. Bác sĩ tiếp cận qua một đường rạch ở vùng phía trong, gần đầu trên xương chày, rồi lấy và chuẩn bị đoạn gân thành mảnh ghép.
Ưu điểm của nguồn gân này là bảo tồn gân bánh chè và gân cơ tứ đầu đùi, hai cấu trúc thuộc hệ thống duỗi gối. So với mảnh ghép gân bánh chè kèm xương, gân kheo thường ít gây đau phía trước gối hoặc đau khi quỳ hơn.
Điểm cần lưu ý là sức mạnh gấp gối có thể giảm sau lấy gân. Mức độ và quá trình hồi phục khác nhau giữa từng người, nên việc tập phục hồi cần theo dõi chức năng nhóm cơ này. Chiều dài và độ lớn của gân cũng khác nhau giữa từng người. Sau khi chuẩn bị, bác sĩ cần kiểm tra kích thước mảnh ghép để lựa chọn cách gấp và cố định phù hợp.
Gân bánh chè kèm xương ở hai đầu
Gân bánh chè nằm phía trước gối, nối xương bánh chè với xương chày. Mảnh ghép thường được lấy từ phần giữa của gân, kèm một khối xương nhỏ từ xương bánh chè và một khối xương từ xương chày.
Đặc điểm này cho phép hai đầu mảnh ghép liền theo kiểu xương với xương trong đường hầm. Đây cũng là nguồn gân đã được sử dụng lâu dài. Theo hướng dẫn của Hiệp hội Phẫu thuật Chỉnh hình Hoa Kỳ (AAOS), ở người đã trưởng thành về xương, bác sĩ có thể cân nhắc ưu tiên mảnh ghép gân bánh chè kèm xương để giảm nguy cơ thất bại mảnh ghép so với gân kheo.[1]
Tuy nhiên, vùng lấy nằm ngay phía trước gối nên đau tại đây và đau khi quỳ là những hạn chế đáng chú ý. Điều này có ý nghĩa với người làm công việc thường xuyên phải quỳ. Lấy gân kèm khối xương còn có những nguy cơ ít gặp như gãy xương bánh chè hoặc tổn thương hệ thống duỗi gối. Các yếu tố ấy cần được cân nhắc khi lựa chọn và giải thích trước mổ.[2]
Gân cơ tứ đầu đùi
Gân cơ tứ đầu đùi nằm phía trên xương bánh chè, là phần gân của nhóm cơ lớn ở mặt trước đùi. Bác sĩ có thể lấy một dải gân để làm mảnh ghép mô mềm, hoặc lấy kèm một khối xương từ xương bánh chè tùy kỹ thuật.
Từ nguồn gân này, bác sĩ có thể chuẩn bị mảnh ghép với bề dày phù hợp mà vẫn bảo tồn các gân kheo. Gân cơ tứ đầu đùi có thể được cân nhắc trong cả phẫu thuật lần đầu và phẫu thuật tái tạo lại, tùy nguồn gân còn sử dụng được và kế hoạch điều trị.
Sau khi lấy gân, sức mạnh duỗi gối là một trong những yếu tố cần được theo dõi. Sau lấy gân cơ tứ đầu đùi, người bệnh có thể cần tập trung nhiều hơn vào phục hồi nhóm cơ phía trước đùi. Nghiên cứu so sánh gân cơ tứ đầu đùi với gân kheo cho thấy sức mạnh gấp và duỗi gối có thể hồi phục khác nhau tùy nguồn gân được lấy.[3] Vì vậy, chương trình tập cần dựa vào đánh giá thực tế của từng người.
Gân cơ mác dài
Gân cơ mác dài đi ở vùng ngoài cẳng chân và qua phía sau mắt cá ngoài. Để lấy gân, bác sĩ thường tiếp cận gần cổ chân. Cơ mác dài tham gia động tác nghiêng bàn chân ra ngoài và kiểm soát bàn chân khi chịu lực.
Lợi ích của lựa chọn này là bảo tồn các nguồn gân quanh gối như gân kheo, gân bánh chè và gân cơ tứ đầu đùi. Một số nghiên cứu ghi nhận kết quả khả quan khi dùng gân cơ mác dài. Tuy nhiên, kết quả cần được xem xét cùng đặc điểm của người tham gia nghiên cứu. Chẳng hạn, một thử nghiệm theo dõi 5 năm chủ yếu gồm nam giới có nhu cầu vận động không cao; kết quả này chưa đủ để áp dụng cho mọi nhóm người bệnh.[4]
Với nguồn gân này, chức năng cổ chân và bàn chân sau lấy gân cần được đánh giá kỹ. Kết quả đánh giá khả năng sinh hoạt hằng ngày tốt chưa phản ánh đầy đủ sức mạnh, thăng bằng hoặc khả năng bật nhảy. Một nghiên cứu so sánh ở thời điểm 12 tháng sau mổ ghi nhận giảm sức mạnh cổ chân và khác biệt trong các bài kiểm tra vận động ở nhóm dùng gân cơ mác dài.[5] Bởi vậy, người có bệnh lý cổ chân hoặc chơi thể thao đòi hỏi cao cần được cân nhắc riêng.
Mỗi nguồn gân ảnh hưởng thế nào đến quá trình phục hồi?
Khi nghe “đau sau mổ”, người bệnh thường nghĩ đến khớp gối vừa được tái tạo. Thực tế, đau có thể xuất phát từ cả vùng phẫu thuật trong khớp và vị trí lấy gân. Cần xác định vùng đau, thời điểm xuất hiện và ảnh hưởng đến vận động khi đánh giá hồi phục.
Mỗi nguồn gân cũng đặt ra một trọng tâm theo dõi khác nhau:
| Nguồn gân | Vùng lấy gân | Điểm cần theo dõi khi phục hồi |
|---|---|---|
| Gân kheo | Phía trong, gần đầu trên xương chày | Sức mạnh gấp gối |
| Gân bánh chè | Phía trước gối | Đau khi quỳ và chức năng duỗi gối |
| Gân cơ tứ đầu đùi | Phía trên xương bánh chè | Sức mạnh cơ tứ đầu và khả năng duỗi gối |
| Gân cơ mác dài | Vùng ngoài gần cổ chân | Sức mạnh, kiểm soát cổ chân và bàn chân |
Bảng này cho biết những điểm cần chú ý thêm theo nguồn gân. Sau chấn thương và phẫu thuật tái tạo ACL, tất cả người bệnh vẫn cần phục hồi sức mạnh cơ đùi, tầm vận động và khả năng kiểm soát khớp. Đau, sưng và giảm hoạt động cũng ảnh hưởng đến sức mạnh cơ, nên không thể quy mọi biểu hiện yếu chân cho việc lấy gân.
Bác sĩ dựa vào đâu để lựa chọn nguồn gân?
Trước hết là tuổi và mức độ trưởng thành của xương. Với người còn sụn tăng trưởng, lựa chọn mảnh ghép và cách đặt, cố định phải phù hợp để bảo vệ sự phát triển của xương. Các mảnh ghép có khối xương cần được cân nhắc trong bối cảnh kỹ thuật cụ thể.
Tiếp theo là công việc và mục tiêu vận động. Nếu thường xuyên phải quỳ, người bệnh cần được trao đổi rõ về đau khi quỳ sau lấy gân bánh chè. Với người chơi thể thao, bác sĩ cần xem xét yêu cầu chạy, đổi hướng, bật nhảy và sức mạnh của những nhóm cơ tham gia.
Tình trạng vùng dự kiến lấy gân cũng quan trọng. Tiền sử đau gân phía trước gối, tổn thương cổ chân, phẫu thuật trước đó hoặc nguồn gân đã từng được lấy đều có thể ảnh hưởng đến lựa chọn. Trong mổ tái tạo lại, kế hoạch còn phụ thuộc vào nguyên nhân thất bại và tình trạng các đường hầm xương.
Cuối cùng, bác sĩ cần kết hợp đặc điểm mảnh ghép với kỹ thuật tái tạo, phương tiện cố định và kinh nghiệm thực hiện. Các yếu tố này cần được đánh giá cùng nhau khi bác sĩ và người bệnh thống nhất phương án điều trị.
Những câu hỏi nên làm rõ trước cuộc mổ
Vì sao có người lấy một gân còn người khác lấy hai gân?
Bác sĩ cần chuẩn bị mảnh ghép có chiều dài, đường kính và cấu hình phù hợp. Trong nhóm gân kheo, có trường hợp dùng riêng gân cơ bán gân, có trường hợp phối hợp gân cơ thon. Cần phân biệt số gân được lấy với số nhánh của mảnh ghép sau khi gấp. Bác sĩ sẽ giải thích những thông tin này cùng với kích thước mảnh ghép và cách cố định dự kiến.
Nguồn gân dự kiến có thể thay đổi trong lúc mổ không?
Điều này có thể xảy ra khi kích thước hoặc chất lượng gân thực tế không phù hợp với kế hoạch ban đầu. Vì thế, người bệnh nên được trao đổi trước về nguồn gân dự kiến và phương án thay thế nếu cần.
Dùng nguồn gân khác nhau thì tập phục hồi có khác nhau không?
Chương trình tập cần chú ý đến vùng lấy gân và sức mạnh của nhóm cơ liên quan. Đồng thời, những giới hạn về chịu lực, tầm vận động hoặc mức độ tập còn phụ thuộc tổn thương phối hợp và cách xử trí, chẳng hạn có khâu sụn chêm hay không. Vì vậy, tiến độ trở lại hoạt động phải được đánh giá theo toàn bộ cuộc mổ và kết quả phục hồi.
Trao đổi rõ về nguồn gân trước khi quyết định
Trước khi quyết định, người bệnh nên hiểu vì sao nguồn gân được đề xuất phù hợp với mình, những ảnh hưởng có thể gặp tại vị trí lấy gân và yêu cầu phục hồi sau mổ.
Ba câu hỏi có thể giúp cuộc trao đổi với bác sĩ cụ thể hơn: “Bác sĩ dự kiến lấy gân ở đâu? Vì sao chọn nguồn gân này cho tôi? Tôi cần lưu ý gì trong quá trình phục hồi?”
Tài liệu tham khảo
- AAOS: Hướng dẫn điều trị tổn thương dây chằng chéo trước (2022)
- AAOS OrthoInfo: Lựa chọn mảnh ghép và phẫu thuật ACL
- Ebert và cộng sự (2024): Thử nghiệm so sánh gân tứ đầu đùi với gân kheo
- Thử nghiệm theo dõi 5 năm: Gân kheo và gân cơ mác dài (2024)
- Kehribar và cộng sự (2026): Sức mạnh cổ chân, thăng bằng và bật nhảy sau lấy gân cơ mác dài