Tái tạo dây chằng chéo trước bằng gân bánh chè có ưu nhược điểm gì?

Nội dung bài viết

“Bác sĩ lấy một phần gân bánh chè để làm dây chằng mới thì sau này chân có yếu đi không? Tôi có còn quỳ gối được không?”

Khi được tư vấn dùng gân bánh chè, người bệnh thường muốn biết việc lấy gân có ảnh hưởng đến sức chân và khả năng quỳ sau mổ hay không. Đây là nguồn gân đã được sử dụng lâu năm trong tái tạo dây chằng chéo trước (ACL). Đặc điểm nổi bật là mảnh ghép có thể được lấy kèm xương ở hai đầu; tuy nhiên, đau phía trước gối, khó quỳ và phục hồi sức mạnh cơ cũng cần được cân nhắc.

Gân bánh chè nằm ở đâu và có vai trò gì?

Gân bánh chè là dải mô chắc nối cực dưới xương bánh chè với lồi củ xương chày, tức phần xương nhô ở phía trước đầu trên cẳng chân. Cấu trúc này cùng cơ tứ đầu đùi, gân cơ tứ đầu và xương bánh chè tạo thành bộ máy duỗi gối, giúp truyền lực để làm thẳng chân.

Gân bánh chè nằm phía dưới xương bánh chè, còn gân cơ tứ đầu đùi nằm phía trên. Vì vậy, đây là hai nguồn mảnh ghép khác nhau, dù đều liên quan đến chức năng duỗi gối.

Mảnh ghép gân bánh chè được lấy như thế nào?

Trong kỹ thuật thường dùng, bác sĩ lấy một dải ở phần giữa gân bánh chè, thường khoảng một phần ba bề rộng gân, kèm một khối xương nhỏ ở cực dưới xương bánh chè và một khối xương tại lồi củ xương chày. Mảnh ghép gồm xương ở hai đầu và gân ở giữa, được gọi là mảnh ghép xương – gân bánh chè – xương, thường viết tắt là BPTB hoặc BTB.^[1]

Kích thước lấy gân và hai khối xương được tính toán theo giải phẫu và yêu cầu phẫu thuật. Hai phần gân ở hai bên được giữ lại; bác sĩ không lấy toàn bộ gân hay toàn bộ xương bánh chè.

Mảnh ghép sau đó được đưa vào khớp để thay thế dây chằng chéo trước bị đứt. Hai đầu xương được đặt và cố định trong các đường hầm xương đùi và xương chày. Vùng lấy gân ở mặt trước gối cần thời gian lành thương và được theo dõi trong quá trình phục hồi.

Vì sao bác sĩ lựa chọn gân bánh chè?

Hai khối xương tạo điều kiện để mảnh ghép liền với thành đường hầm theo cơ chế xương với xương. Đây là đặc điểm được bác sĩ cân nhắc khi lựa chọn phương pháp cố định. Tuy nhiên, quá trình liền xương ở hai đầu chỉ là một phần của hồi phục; đoạn gân trong khớp và chức năng vận động vẫn cần thời gian thích nghi.

Một lý do khác là bằng chứng về nguy cơ thất bại mảnh ghép. Theo hướng dẫn năm 2022 của Hiệp hội Phẫu thuật Chỉnh hình Hoa Kỳ (AAOS), ở người đã trưởng thành về xương, bác sĩ có thể cân nhắc ưu tiên mảnh ghép BPTB so với gân kheo để giảm nguy cơ thất bại mảnh ghép hoặc nhiễm trùng.^[2] Khuyến nghị này cần được xem xét cùng tình trạng khớp gối, nhu cầu vận động và mong muốn của từng người.

Dữ liệu từ cơ sở đăng ký ACL New Zealand cũng ghi nhận tỷ lệ mổ tái tạo lại ACL thấp hơn ở nhóm gân bánh chè so với nhóm gân kheo trong thời gian theo dõi.^[3] Vì là nghiên cứu quan sát, kết quả này không đủ để khẳng định gân bánh chè phù hợp nhất với mọi bệnh nhân hoặc bảo đảm dây chằng sẽ không đứt lại.

Nguồn gân này còn giúp giữ nguyên các gân kheo ở mặt sau đùi. Với người chơi môn thể thao đổi hướng, xoay người hoặc có yêu cầu vận động cao, bác sĩ sẽ cân nhắc những lợi ích trên cùng ảnh hưởng có thể gặp ở mặt trước gối.

Đau trước gối và khó quỳ là những hạn chế cần hiểu rõ

Đau trước gối có thể xuất hiện quanh vùng lấy gân hoặc xương bánh chè khi vận động. Khó quỳ lại liên quan trực tiếp đến việc tì mặt trước gối xuống nền. Một người có thể đi lại tương đối thoải mái nhưng vẫn khó chịu khi quỳ, nên cần đánh giá riêng hai vấn đề này.

Nghiên cứu từ cơ sở đăng ký ACL New Zealand phân tích dữ liệu của 10.999 người bệnh. Trong nhóm có dữ liệu đánh giá sau hai năm, tỷ lệ khó quỳ mức độ nặng hoặc rất nặng là 21,3% ở nhóm dùng gân bánh chè và 9,4% ở nhóm dùng gân kheo. Tuy nhiên, mức đau gối đáng kể nói chung chưa cho thấy khác biệt rõ giữa hai nhóm.^[4]

Những tỷ lệ này phản ánh kết quả của nhóm nghiên cứu, không dự đoán chính xác triệu chứng của từng người. Nếu công việc hoặc sinh hoạt thường xuyên cần quỳ, người bệnh nên trao đổi từ trước mổ để bác sĩ cân nhắc ảnh hưởng của vị trí lấy gân.

Đau trước gối sau mổ còn cần được đánh giá cùng khả năng duỗi gối, sức cơ và mức chịu tải khi tập. Khi đau kéo dài hoặc tăng dần, bác sĩ cần xác định nguyên nhân để điều chỉnh điều trị.

Sau khi lấy gân, sức chân và cảm giác quanh vết mổ có bị ảnh hưởng không?

Do vùng lấy gân thuộc bộ máy duỗi gối, phục hồi sức cơ tứ đầu đùi cần được chú ý. Một nghiên cứu trên 125 người sau tái tạo ACL ghi nhận mức đối xứng sức mạnh duỗi gối giữa chân mổ và chân còn lại ở nhóm BPTB thấp hơn nhóm gân kheo tại các mốc ba, sáu và chín tháng.^[5] Đây là kết quả của một nhóm bệnh nhân, không có nghĩa tất cả người dùng gân bánh chè đều yếu chân kéo dài.

Trong thực hành phục hồi, sức cơ phải được đánh giá bằng khả năng vận động và phép đo phù hợp. Việc đã đi lại được hoặc hết đau chưa đủ để kết luận chân đã sẵn sàng chạy, nhảy hay thi đấu.

Bên cạnh sức mạnh cơ, cảm giác da quanh vết mổ cũng có thể thay đổi. Một số người có vùng da tê hoặc giảm cảm giác quanh sẹo do ảnh hưởng đến nhánh thần kinh cảm giác dưới bánh chè của thần kinh hiển. Triệu chứng này có thể tồn tại sau mổ.^[6] Giảm cảm giác da và giảm sức duỗi gối là hai vấn đề khác nhau, cần được đánh giá riêng.

Những biến chứng nào cần được lưu ý?

Ngoài đau hoặc khó chịu tại nơi lấy gân, biến chứng đã được ghi nhận gồm gãy xương bánh chè và đứt phần gân bánh chè còn lại. Đây là những biến chứng ít gặp nhưng có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng duỗi gối.^[1] Kỹ thuật lấy gân, lấy khối xương và bảo vệ vùng mổ trong phục hồi đều cần được chú trọng.

Nếu sau một cú ngã hoặc chấn thương mới, người bệnh đột ngột đau nhiều ở mặt trước gối và không thể chủ động duỗi gối hoặc nâng chân thẳng như trước, cần được khám ngay để kiểm tra bộ máy duỗi gối.^[7]

Phẫu thuật tái tạo ACL còn có những nguy cơ chung như nhiễm trùng, huyết khối, cứng gối hoặc thất bại mảnh ghép. Các nguy cơ này cần được tư vấn riêng, bên cạnh biến chứng tại nơi lấy gân.

Ai cần cân nhắc kỹ trước khi sử dụng gân bánh chè?

Bác sĩ cần biết người bệnh có đau trước gối từ trước, bệnh lý gân bánh chè, tiền sử tổn thương hay phẫu thuật tại vùng này hay không. Người thường xuyên quỳ trong công việc hoặc sinh hoạt cũng cần trao đổi rõ nhu cầu đó. Bác sĩ cần đánh giá các yếu tố này cùng nhau trước khi lựa chọn nguồn gân.

Ở trẻ em và người còn sụn tăng trưởng, lựa chọn gân và kỹ thuật tái tạo phải tính đến nguy cơ ảnh hưởng phát triển xương. Tình trạng trưởng thành xương cần được đánh giá cụ thể, thay vì chỉ dựa vào tuổi.

Với người muốn trở lại thể thao, quyết định còn phụ thuộc môn chơi, mức độ thi đấu, nguy cơ chấn thương lại và khả năng theo đuổi chương trình phục hồi. Chẳng hạn, người chơi bóng đá có thể quan tâm nhiều đến khả năng đổi hướng, trong khi người thường xuyên phải quỳ cần trao đổi kỹ về ảnh hưởng tại mặt trước gối.

Phục hồi sau mổ cần chú ý điều gì?

Giai đoạn đầu thường tập trung kiểm soát đau và sưng, phục hồi tầm vận động, đặc biệt khả năng duỗi gối, đồng thời tập hoạt hóa cơ tứ đầu đùi. Mức chịu lực, cách dùng nạng và tiến độ bài tập phải theo chỉ định của nhóm điều trị, nhất là khi có khâu sụn chêm hoặc thủ thuật phối hợp.

Khi gối đáp ứng tốt, chương trình sẽ tăng dần sức mạnh và khả năng kiểm soát chân. Đau trước gối trong khi tập cần được theo dõi. Mức tập nên được điều chỉnh theo phản ứng của gối và tiến triển phục hồi.

Trở lại chạy, nhảy hoặc thể thao cần dựa trên thời gian lành mô kết hợp tình trạng sưng đau, tầm vận động, sức cơ và các đánh giá chức năng. Mảnh ghép liền với xương tốt chưa đủ để xác định người bệnh đã sẵn sàng trở lại thể thao.

Những điều nên trao đổi trước khi quyết định

Người bệnh nên hiểu vì sao bác sĩ đề xuất gân bánh chè cho trường hợp của mình, lợi ích dự kiến so với các nguồn gân khác và ảnh hưởng có thể gặp khi quỳ hoặc vận động. Nếu đã có đau trước gối, hãy mô tả rõ vị trí đau và động tác làm đau tăng.

Việc lựa chọn gân bánh chè cần dựa trên lợi ích dự kiến, ảnh hưởng tại vùng lấy gân và nhu cầu vận động của từng người. Trao đổi rõ những vấn đề này trước mổ giúp người bệnh hiểu phương án điều trị và chuẩn bị tốt hơn cho quá trình phục hồi.

Tài liệu tham khảo

1. AAOS OrthoInfo: Phẫu thuật ACL và mảnh ghép gân bánh chè
2. AAOS: Hướng dẫn điều trị tổn thương ACL (2022)
3. Cơ sở đăng ký ACL New Zealand: Nguồn gân và nguy cơ mổ tái tạo lại (2020)
4. Rahardja và cộng sự (2023): Đau gối và khó quỳ sau tái tạo ACL
5. Nghiên cứu 125 người bệnh: Sức mạnh cơ ở các mốc 3, 6 và 9 tháng (2022)
6. Haviv và cộng sự (2017): Ảnh hưởng thần kinh cảm giác sau lấy gân BPTB
7. AAOS OrthoInfo: Tổn thương gân bánh chè và khả năng duỗi gối