Gân cơ tứ đầu đùi trong tái tạo dây chằng chéo trước: Vì sao được chọn và cần lưu ý gì?

Nội dung bài viết

“Bác sĩ lấy gân ở phía trước đùi thì sau mổ tôi có còn duỗi gối, lên cầu thang bình thường được không?”

Khi được tư vấn dùng gân cơ tứ đầu đùi để tái tạo dây chằng chéo trước, người bệnh có thể băn khoăn như vậy. Nhóm cơ này vốn rất quan trọng khi đứng dậy, đi lại và giữ vững chân, nên việc lấy gân tại đây dễ khiến nhiều người lo chân sẽ yếu đi.

Gân cơ tứ đầu đùi là một nguồn gân tự thân có thể được sử dụng để tái tạo dây chằng chéo trước (ACL). Lựa chọn này giúp bảo tồn gân kheo; mảnh ghép có thể chỉ gồm mô gân hoặc được lấy kèm một khối xương nhỏ. Sau mổ, người bệnh cần chú ý phục hồi sức mạnh cơ phía trước đùi, theo dõi vùng lấy gân và lấy lại tầm vận động khớp gối.

Gân cơ tứ đầu đùi nằm ở đâu và có chức năng gì?

Cơ tứ đầu đùi là nhóm bốn cơ ở mặt trước đùi. Phần gân của nhóm cơ này bám vào phía trên xương bánh chè. Khi cơ co, lực được truyền qua hệ thống gân và xương bánh chè để giúp khớp gối duỗi ra.^[1]

Nhờ chức năng đó, cơ tứ đầu đùi tham gia vào việc đứng dậy khỏi ghế, lên xuống cầu thang, chạy, bật nhảy và kiểm soát chân khi chịu lực. Trong phẫu thuật tái tạo ACL, bác sĩ lấy một dải gân có kích thước phù hợp với kế hoạch phẫu thuật, không lấy cả nhóm cơ tứ đầu đùi.

Người bệnh cũng cần phân biệt gân cơ tứ đầu đùi với gân bánh chè. Gân cơ tứ đầu đùi nằm phía trên xương bánh chè, còn gân bánh chè nằm phía dưới, nối xương bánh chè với xương chày. Đây là hai nguồn mảnh ghép khác nhau, dù cùng tham gia hệ thống duỗi gối.

Bác sĩ lấy và sử dụng dải gân như thế nào?

Bác sĩ thường tiếp cận qua đường rạch ở vùng phía trên xương bánh chè, sau đó lấy một dải gân có chiều dài, bề rộng và bề dày phù hợp. Dải gân có thể được lấy một phần hoặc toàn bộ bề dày tùy kỹ thuật. “Toàn bộ bề dày” ở đây nói về dải gân được lấy, không có nghĩa lấy hết toàn bộ gân cơ tứ đầu đùi.

Mảnh ghép có thể là mô gân đơn thuần, hoặc được lấy kèm một khối xương nhỏ ở cực trên xương bánh chè. Với mảnh ghép kèm xương, đầu có khối xương sẽ liền với xương tại vị trí đặt ghép. Loại mảnh ghép chỉ gồm mô gân không cần lấy khối xương này.

Sau khi chuẩn bị, mảnh ghép gân tự thân được đưa vào vị trí tái tạo ACL và cố định theo kỹ thuật phẫu thuật. Vùng lấy gân cũng được xử trí phù hợp. Như vậy, cùng dùng gân cơ tứ đầu đùi nhưng cách lấy, chuẩn bị và cố định mảnh ghép có thể khác nhau.

Việc có lấy kèm xương hay không cần gắn với giải phẫu và kế hoạch điều trị. Một nghiên cứu so sánh ghi nhận kết quả tự đánh giá của người bệnh và tỷ lệ mổ tái tạo lại chưa khác biệt rõ giữa nhóm lấy gân kèm xương và nhóm chỉ lấy mô mềm.^[2] Kết quả này cần được xem xét cùng kỹ thuật thực hiện và thời gian theo dõi.

Vì sao bác sĩ có thể lựa chọn gân cơ tứ đầu đùi?

Trước hết, đây là nguồn gân có thể cung cấp một dải mô với kích thước phù hợp cho nhiều kỹ thuật tái tạo ACL. Bác sĩ có thể điều chỉnh bề rộng và bề dày lấy gân theo yêu cầu, nhưng vẫn phải đánh giá chiều dài, chất lượng mô và phần gân còn lại.

Một ưu điểm khác là bảo tồn các gân kheo ở vùng sau đùi. Điều này giúp tránh lấy thêm gân thuộc nhóm cơ gấp gối và giữ lại nguồn gân đó nếu cần cho kế hoạch điều trị khác. Gân cơ tứ đầu đùi có thể được cân nhắc trong phẫu thuật lần đầu hoặc tái tạo lại, tùy nguồn gân còn sử dụng được.

Một thử nghiệm so sánh với mảnh ghép gân bánh chè kèm xương ghi nhận ít đau khi quỳ hơn ở nhóm dùng gân cơ tứ đầu đùi.^[3] Đây là lợi ích có ý nghĩa với người thường xuyên phải quỳ trong sinh hoạt hoặc công việc. Tuy vậy, vị trí lấy gân tứ đầu vẫn có thể đau và cần được theo dõi.

Về hiệu quả tái tạo, các nghiên cứu đã ghi nhận kết quả khả quan về chức năng và độ vững khớp gối. Một nghiên cứu dữ liệu đa trung tâm, theo dõi trong bốn năm, chưa ghi nhận khác biệt rõ về nguy cơ phải mổ tái tạo lại giữa nhóm dùng gân tứ đầu đùi với các nhóm dùng gân bánh chè hoặc gân kheo trong thời gian theo dõi.^[4] Kết quả này cung cấp thêm cơ sở để bác sĩ cân nhắc lựa chọn, nhưng vẫn cần xem xét đặc điểm người bệnh, kỹ thuật thực hiện và thời gian theo dõi.

Lấy gân rồi cơ đùi có yếu đi không?

Sau khi lấy gân cơ tứ đầu đùi, sức mạnh duỗi gối có thể giảm và cần thời gian phục hồi. Người bệnh có thể đã đi lại được trên mặt phẳng nhưng vẫn gặp khó khăn khi đứng dậy, lên bậc thang hoặc kiểm soát chân lúc xuống cầu thang.

Nghiên cứu so sánh với gân kheo ghi nhận tiến triển sức mạnh khác nhau: nhóm dùng gân tứ đầu có thể chậm hồi phục sức mạnh duỗi gối hơn ở một số thời điểm, trong khi sức mạnh gấp gối được bảo tồn tốt hơn.^[5] Một nghiên cứu đánh giá ở khoảng 7 tháng sau mổ cũng ghi nhận sức mạnh cơ tứ đầu còn hạn chế ở nhóm dùng nguồn gân này.^[6]

Tuy nhiên, yếu cơ sau tái tạo ACL còn liên quan đến chấn thương ban đầu, đau, sưng và thời gian giảm hoạt động. Tình trạng này có thể kéo dài nhiều tháng. Vì vậy, cần theo dõi sức mạnh cơ qua các lần đánh giá để biết mức độ hồi phục và điều chỉnh chương trình tập.

Cũng cần phân biệt sức mạnh duỗi gối với tầm vận động của khớp. Có người có thể duỗi thẳng gối khi được hỗ trợ nhưng chưa tự duỗi hết được. Tình trạng này khác với việc gối vẫn không duỗi thẳng ngay cả khi được hỗ trợ. Bác sĩ và chuyên viên phục hồi chức năng sẽ đánh giá nguyên nhân để lựa chọn hướng xử trí phù hợp.

Những hạn chế và biến chứng cần biết

Tại vùng lấy gân, người bệnh có thể đau, sưng, tụ máu hoặc khó chịu do sẹo. Đau phía trước gối cũng có thể xuất hiện khi tăng mức vận động. Quá trình theo dõi cần xác định vị trí đau, mức độ sưng và phản ứng của gối sau tập để điều chỉnh phù hợp.

Nếu lấy kèm khối xương bánh chè, bác sĩ còn phải cân nhắc nguy cơ gãy xương bánh chè liên quan đến vùng lấy xương. Tổn thương gân làm ảnh hưởng chức năng duỗi gối cũng đã được báo cáo.^[7] Vì vậy, kích thước mảnh ghép cần được lựa chọn dựa trên chất lượng mô, giải phẫu và khả năng bảo tồn chức năng của phần gân còn lại.

Một vấn đề khác là khó lấy lại tầm duỗi gối. Hạn chế duỗi kéo dài cần được đánh giá sớm để tìm nguyên nhân, vì có thể ảnh hưởng dáng đi và tiến độ phục hồi cơ. Khi gối khó duỗi thẳng kéo dài, người bệnh nên được đánh giá lại và điều chỉnh bài tập theo hướng dẫn chuyên môn.

Ngoài ảnh hưởng tại nơi lấy gân, cuộc mổ ACL vẫn có các nguy cơ chung như nhiễm trùng, cứng gối hoặc thất bại mảnh ghép. Nếu sau một lần trượt ngã hoặc chấn thương mới, người bệnh đau đột ngột ở phía trước gối và mất khả năng tự duỗi chân như trước, cần được khám ngay để kiểm tra hệ thống duỗi gối.^[1]

Những yếu tố cần đánh giá trước khi lựa chọn

Bác sĩ cần xem xét chất lượng và kích thước gân cơ tứ đầu đùi, sức mạnh cơ hiện có và tình trạng phía trước khớp gối. Tiền sử đau gân, chấn thương, phẫu thuật hoặc từng lấy gân ở vùng này đều có thể ảnh hưởng đến kế hoạch.

Với người còn đang phát triển xương, lựa chọn mảnh ghép và kỹ thuật phải phù hợp với sụn tăng trưởng. Việc có lấy kèm khối xương hay không cần được đặt trong toàn bộ kế hoạch phẫu thuật, không chỉ dựa vào tuổi tính theo năm.

Công việc, môn thể thao và mục tiêu vận động cũng cần được trao đổi cụ thể. Một người cần trở lại hoạt động bật nhảy, đổi hướng hoặc lao động nặng sẽ có yêu cầu đánh giá sức mạnh và chức năng khác với người chủ yếu sinh hoạt thông thường. Kinh nghiệm của ê kíp với kỹ thuật dự kiến và khả năng theo sát phục hồi cũng là những yếu tố cần cân nhắc.

Phục hồi sau mổ cần chú ý điều gì?

Trong giai đoạn đầu, chương trình tập cần hướng đến kiểm soát đau, sưng, lấy lại tầm vận động và khả năng co cơ tứ đầu. Tầm duỗi gối cần được theo dõi cùng với khả năng chủ động duỗi chân, thay vì chỉ quan tâm gối gập được bao nhiêu độ.

Khi mô dần lành, người bệnh cần tập tăng sức mạnh cơ với mức chịu lực được tăng dần phù hợp. Theo dõi chỉ bằng cảm giác “đi được rồi” hoặc nhìn kích thước hai đùi sẽ chưa đủ. Đo sức mạnh cơ và thực hiện các bài kiểm tra vận động giúp xác định những hạn chế còn lại để điều chỉnh chương trình tập.

Tiến độ tập còn phụ thuộc cách lấy gân, kỹ thuật tái tạo và tổn thương được xử trí kèm theo, chẳng hạn khâu sụn chêm. Thời điểm trở lại chạy, bật nhảy hoặc chơi thể thao cần dựa trên tiến triển lành mô, sức mạnh cơ, khả năng kiểm soát chân và yêu cầu hoạt động của từng người.

Trao đổi gì với bác sĩ trước cuộc mổ?

Nếu được đề xuất dùng gân cơ tứ đầu đùi, người bệnh có thể hỏi: “Vì sao nguồn gân này phù hợp với tôi? Bác sĩ dự kiến lấy gân kèm xương hay chỉ lấy mô mềm? Tình trạng cơ đùi hiện tại ảnh hưởng thế nào đến phục hồi? Tôi sẽ được kiểm tra sức mạnh duỗi gối ra sao?”

Hiểu rõ những điều này giúp người bệnh chuẩn bị cả cho cuộc mổ và quá trình tập sau đó. Lợi ích của mảnh ghép cần đi cùng kế hoạch phục hồi phù hợp để hướng đến những hoạt động mà người bệnh muốn trở lại.

Tài liệu tham khảo

1. AAOS OrthoInfo: Gân cơ tứ đầu đùi và tổn thương hệ thống duỗi gối
2. Nghiên cứu so sánh mảnh ghép gân tứ đầu có và không kèm xương (2024)
3. Thử nghiệm 10 năm: Gân tứ đầu đùi và gân bánh chè, chức năng và đau khi quỳ (2020)
4. Nghiên cứu đa trung tâm 21.973 người bệnh: Nguy cơ mổ tái tạo lại (2024)
5. Ebert và cộng sự (2024): Thử nghiệm so sánh gân tứ đầu đùi với gân kheo
6. Holmgren và cộng sự (2024): Sức mạnh cơ tứ đầu ở khoảng 7 tháng sau mổ
7. Tổng quan hệ thống về biến chứng tại vùng lấy gân cơ tứ đầu đùi (2023)