Tái tạo dây chằng chéo trước bằng gân kheo có làm chân yếu đi không?
Bác sĩ chuyên khoa Chấn thương chỉnh hình và Y học thể thao
Nội dung bài viết
“Bác sĩ lấy gân kheo làm dây chằng mới thì sau này tôi có còn chạy khỏe như trước không? Sao có người chỉ lấy một gân, có người lại lấy hai gân?”
Khi tìm hiểu về tái tạo dây chằng chéo trước (ACL), người bệnh có thể nghe nhắc đến gân kheo, gân cơ bán gân hoặc gân cơ thon và chưa rõ những tên gọi này liên quan với nhau thế nào.
Đây là nguồn gân tự thân được sử dụng phổ biến trong tái tạo ACL. Một ưu điểm là bảo tồn gân bánh chè và gân cơ tứ đầu đùi ở phía trước gối. Tuy nhiên, ảnh hưởng đến sức mạnh nhóm cơ liên quan vẫn cần được cân nhắc.
Gân kheo được dùng trong phẫu thuật là gân nào?
Cơ bán gân nằm ở phía sau và trong đùi, tham gia gấp gối, duỗi khớp háng và xoay trong cẳng chân khi gối gấp. Phần gân dài của cơ này thường được dùng để tạo mảnh ghép tái tạo dây chằng chéo trước.
Bác sĩ có thể lấy thêm gân cơ thon. Cơ thon nằm ở mặt trong đùi, giúp khép đùi, gấp gối và hỗ trợ xoay trong cẳng chân. Về giải phẫu, cơ thon không thuộc nhóm cơ kheo phía sau đùi, nhưng gân này thường được gọi chung trong mảnh ghép gân kheo khi nói về phẫu thuật ACL.
Hai gân đi xuống và bám ở mặt trong đầu trên xương chày, gần khớp gối. Khi lấy gân, bác sĩ lựa chọn các gân cụ thể để tạo mảnh ghép, đồng thời giữ lại những cấu trúc khác của vùng đùi và gối.
Gân được lấy và tạo thành dây chằng mới như thế nào?
Qua đường rạch da thường nằm ở phía trước trong đầu trên cẳng chân, bác sĩ nhận diện gân cần lấy và dùng dụng cụ chuyên biệt để lấy đoạn gân cần thiết. Vị trí đường rạch có thể thay đổi theo kỹ thuật. Việc này không đồng nghĩa với lấy toàn bộ khối cơ phía sau đùi.
Đoạn gân được làm sạch, đo kích thước rồi gấp lại thành nhiều nhánh để tạo mảnh ghép. Chẳng hạn, một gân cơ bán gân đủ chiều dài có thể được gấp thành bốn nhánh; trong phương án khác, gân cơ bán gân và gân cơ thon được phối hợp để tạo mảnh ghép.
Mảnh ghép sau đó được đưa vào khớp, đặt trong các đường hầm hoặc hốc xương và cố định ở vị trí thay thế dây chằng chéo trước. Đây thường là mảnh ghép mô mềm, cần thời gian để liền với xương và thích nghi dần với vai trò mới.
Vì sao bác sĩ lựa chọn gân kheo?
Một ưu điểm đáng chú ý là không cần lấy gân bánh chè hoặc gân cơ tứ đầu đùi. Nhờ đó, vị trí lấy mảnh ghép không trực tiếp nằm trên hai gân của bộ máy duỗi gối, và không cần lấy khối xương từ xương bánh chè.
So với mảnh ghép gân bánh chè, gân kheo có thể giúp giảm nguy cơ đau trước gối hoặc đau khi quỳ. Điều này có ý nghĩa với người thường xuyên phải quỳ trong công việc hoặc sinh hoạt. Tuy nhiên, lựa chọn gân kheo không bảo đảm người bệnh sẽ hoàn toàn không đau trước gối sau mổ.[1]
Tùy kích thước gân và kỹ thuật dự kiến, bác sĩ có thể chuẩn bị mảnh ghép theo những cách khác nhau. Bác sĩ vẫn phải đánh giá chiều dài, đường kính, chất lượng gân và nhu cầu vận động trước khi quyết định sử dụng.
Vì sao có người lấy một gân và có người lấy hai gân?
Nếu gân cơ bán gân đủ chiều dài và sau khi gấp đạt kích thước cần thiết, bác sĩ có thể dùng riêng gân này, qua đó giữ lại gân cơ thon. Khi cần thêm mô gân để chuẩn bị mảnh ghép phù hợp, bác sĩ có thể phối hợp cả hai gân hoặc cân nhắc phương án khác.
Giữ lại gân cơ thon giúp giảm số gân phải lấy, nhưng không thể từ đó kết luận rằng mọi trường hợp dùng một gân đều hồi phục tốt hơn. Kết quả còn liên quan đến kích thước mảnh ghép, cách cố định và chương trình tập luyện. Kết quả về sức cơ còn khác nhau giữa các thử nghiệm so sánh dùng riêng gân cơ bán gân với phối hợp gân cơ bán gân và gân cơ thon.[2] [7]
Số gân được lấy khác với số nhánh của mảnh ghép sau khi gấp. Vì vậy, “mảnh ghép bốn nhánh” không có nghĩa bác sĩ lấy bốn gân.
Đường kính mảnh ghép cũng cần được hiểu đúng. Mảnh ghép nhỏ hơn có liên quan đến nguy cơ mổ lại cao hơn trong một số nhóm bệnh nhân, trong đó có người bệnh từ 25 tuổi trở xuống. Tuy nhiên, chưa có một ngưỡng đường kính duy nhất bảo đảm an toàn cho mọi người.[3]
Chỉ riêng đường kính 8 mm chưa đủ để đánh giá mảnh ghép có phù hợp với một người bệnh hay không. Bác sĩ cần xem xét kích thước này cùng thể trạng, nhu cầu vận động, kỹ thuật tái tạo và các yếu tố nguy cơ.
Lấy gân kheo có làm giảm sức chân không?
Ảnh hưởng cần chú ý là sức gấp gối và một phần khả năng xoay trong cẳng chân. Mức giảm sức có thể khác nhau giữa các động tác, góc gấp gối và thời điểm đánh giá. Có người đi lại đã khá thoải mái nhưng vẫn còn thiếu sức khi kiểm tra gấp gối sâu hoặc thực hiện động tác thể thao.
Các cơ còn lại có thể hỗ trợ vận động, nhưng mức độ bù đắp khác nhau giữa từng người. Vì vậy, sức mạnh và chức năng vẫn cần được theo dõi sau mổ.[4]
Với người muốn trở lại chạy nhanh, tăng tốc hoặc thi đấu, khả năng đi bộ bình thường chưa phản ánh đầy đủ yêu cầu của môn thể thao. Chương trình phục hồi cần có phần tập sức mạnh phù hợp cho nhóm cơ gấp gối, đồng thời phục hồi cơ tứ đầu đùi và khả năng kiểm soát toàn bộ chân.
Gân đã lấy có mọc lại không?
Sau lấy gân kheo, cơ thể có thể hình thành mô gân mới tại vùng đã lấy. Tuy nhiên, khả năng tái tạo không giống nhau giữa các gân và giữa từng người. Vị trí bám, hình dạng gân và đặc điểm của cơ liên quan cũng có thể thay đổi.
Thấy mô gân tái tạo trên siêu âm hoặc MRI chưa đủ để kết luận chức năng đã trở lại như trước. Ngược lại, hình ảnh chưa thấy rõ mô gân tái tạo cũng không đủ để dự đoán sức chân về lâu dài.[5]
Việc đánh giá hồi phục cần dựa vào thăm khám, đo sức cơ và khả năng vận động thực tế, bên cạnh kết quả hình ảnh.
Những khó chịu và biến chứng có thể gặp
Đau, bầm hoặc cảm giác căng ở vùng lấy gân có thể xuất hiện sau mổ. Mức độ và thời gian kéo dài khác nhau. Nếu đang tập mà xuất hiện đau nhói mới ở phía sau đùi hoặc đau tăng rõ, người bệnh nên báo cho nhóm điều trị để được kiểm tra và điều chỉnh bài tập.
Một vấn đề khác là tê hoặc giảm cảm giác da quanh vùng sẹo, mặt trước trong gối hay cẳng chân do ảnh hưởng đến các nhánh của thần kinh hiển. Vùng tê có thể thu hẹp theo thời gian, nhưng một số người còn giảm cảm giác kéo dài. Đây là biểu hiện về cảm giác da, cần phân biệt với giảm sức cơ.[6]
Bên cạnh ảnh hưởng tại nơi lấy gân, tái tạo ACL vẫn có nguy cơ chung như nhiễm trùng, huyết khối, cứng gối hoặc mảnh ghép giãn, đứt lại. Việc dùng gân tự thân không loại bỏ hoàn toàn những nguy cơ này.
Những trường hợp nào cần cân nhắc kỹ?
Người bệnh cần cho bác sĩ biết nếu từng chấn thương vùng cơ kheo, có triệu chứng đau sau đùi kéo dài, từng lấy gân hoặc phẫu thuật ở chân đó. Khả năng sử dụng gân còn phụ thuộc chất lượng và kích thước thực tế.
Với người trẻ tham gia môn thể thao xoay trở hoặc đổi hướng nhiều, bác sĩ cần đánh giá kỹ nguy cơ chấn thương lại khi chọn mảnh ghép và phương án phẫu thuật. Nhu cầu thường xuyên quỳ gối cũng là yếu tố cần trao đổi, nhưng không phải yếu tố duy nhất.
Ở trẻ em và người còn sụn tăng trưởng, mảnh ghép mô mềm có thể được cân nhắc trong những kỹ thuật phù hợp. Dù vậy, bảo vệ sụn tăng trưởng còn phụ thuộc cách tạo đường hầm và cố định, chứ không chỉ tên loại gân được sử dụng.
Phục hồi sau mổ cần chú ý điều gì?
Giai đoạn đầu thường tập trung kiểm soát sưng đau, phục hồi tầm vận động, đặc biệt khả năng duỗi gối, và hoạt hóa cơ tứ đầu đùi. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn về chịu lực, dùng nạng và bài tập, nhất là khi có khâu sụn chêm hoặc xử trí tổn thương phối hợp.
Sau đó, sức mạnh cơ kheo cần được tăng dần bằng bài tập và mức kháng lực phù hợp với giai đoạn hồi phục. Không nên tự thử sức bằng chạy nhanh, gấp gối kháng lực nặng hoặc kéo giãn mạnh vùng sau đùi khi chưa được hướng dẫn.
Trước khi trở lại thể thao, cần đánh giá cả sức gấp và duỗi gối, khả năng nhảy, tiếp đất, đổi hướng và sự sẵn sàng tâm lý. Thời gian sau mổ là một yếu tố của quyết định, cùng với mức hồi phục thực tế.
Trao đổi gì với bác sĩ trước khi lựa chọn?
Trước khi quyết định, người bệnh nên hỏi rõ bác sĩ dự kiến lấy gân nào, vì sao chọn phương án đó và sẽ xử trí ra sao nếu kích thước gân thực tế chưa phù hợp. Cách theo dõi, phục hồi sức mạnh gấp gối cũng cần được trao đổi từ trước mổ.
Những thông tin này giúp người bệnh hiểu lợi ích dự kiến, các ảnh hưởng có thể gặp và yêu cầu phục hồi của phương án được đề xuất.
Tài liệu tham khảo
- AAOS: Hướng dẫn điều trị tổn thương ACL (2022)
- Thử nghiệm ngẫu nhiên: Gân cơ bán gân đơn thuần so với phối hợp gân cơ thon (2023)
- Mirzayan và cộng sự (2025): Đường kính mảnh ghép và nguy cơ mổ tái tạo lại
- Ảnh hưởng của lấy gân kheo đến sức mạnh cơ sau tái tạo ACL (2003)
- Nghiên cứu tiến cứu: Phục hồi sức mạnh và tái tạo gân trên hình ảnh (2026)
- Nghiên cứu tiến cứu: Rối loạn cảm giác sau tái tạo ACL (2017)
- Thử nghiệm ngẫu nhiên theo dõi hai năm: So sánh hai cấu hình mảnh ghép gân kheo (2025)