Chịu tải trực tiếp từ mặt đất
Khi chạy, nhảy hoặc tiếp đất, cổ chân và bàn chân phải hấp thụ lực từ mặt đất trước khi truyền lên gối và hông.
Đau cổ chân và bàn chân khi chơi thể thao
Nhận diện lật cổ chân, đau gót chân, đau gân Achilles, đau bàn chân và dấu hiệu cần đi khám
Cổ chân và bàn chân là vùng chịu tải trực tiếp khi chạy, nhảy, tiếp đất, đổi hướng, dừng đột ngột hoặc tập luyện trên mặt sân cứng. Người chơi thể thao có thể gặp lật cổ chân, đau cổ chân, đau gót chân, đau gân Achilles, đau gan bàn chân, đau mu bàn chân hoặc đau tái phát sau mỗi lần vận động.
Không phải mọi đau cổ chân và bàn chân đều là chấn thương nặng. Tuy nhiên, nếu cổ chân sưng bầm nhiều, không chịu lực được, đau gót dữ dội, đau khu trú trên xương, đau tăng dần hoặc cổ chân thường xuyên bị lật lại, người bệnh nên được thăm khám để xác định nguyên nhân và phục hồi đúng cách.
Vì sao cổ chân và bàn chân dễ chấn thương khi chơi thể thao?
Cổ chân và bàn chân là điểm tiếp xúc đầu tiên với mặt đất khi vận động. Vùng này phải vừa chịu lực, vừa giữ thăng bằng, vừa giúp cơ thể tăng tốc, giảm tốc, đổi hướng và bật nhảy. Vì vậy, chỉ cần một pha tiếp đất lệch, lật cổ chân hoặc tăng tải quá nhanh cũng có thể làm vùng này bị đau.
Dễ bị lật khi đổi hướng
Các pha bước ngang, đổi hướng nhanh hoặc tiếp đất lệch có thể làm cổ chân bị lật vào trong hoặc ra ngoài.
Gân Achilles chịu tải lớn
Gân Achilles tham gia vào chạy, bật nhảy, nhón chân và tăng tốc. Khi tăng tải quá nhanh, vùng này dễ đau.
Bàn chân chịu nhiều lực lặp lại
Chạy bộ, chơi trên sân cứng hoặc đứng lâu có thể làm gan bàn chân, gót chân và xương bàn chân bị quá tải.
Giày và mặt sân ảnh hưởng lớn
Giày không phù hợp, mặt sân trơn, mặt sân cứng hoặc địa hình không đều có thể làm nguy cơ đau và chấn thương tăng.
Dễ tái phát nếu phục hồi không đủ
Sau bong gân cổ chân, nếu không tập lại thăng bằng và cảm giác bản thể, cổ chân dễ bị lật lại.
Đau có thể lan lên gối và hông
Khi cổ chân hoặc bàn chân vận động kém, cơ thể có thể bù trừ lên gối, háng, hông hoặc lưng.
Các tình huống thường gây đau cổ chân và bàn chân khi vận động
Lật cổ chân khi đổi hướng
Thường gặp trong bóng đá, cầu lông, tennis, pickleball và bóng rổ khi người chơi chuyển hướng nhanh.
Tiếp đất lệch sau khi nhảy
Tiếp đất bằng một chân, tiếp đất nghiêng hoặc mất thăng bằng có thể gây bong gân cổ chân hoặc đau gót.
Chạy trên mặt đường cứng
Mặt đường cứng làm tăng tải lên gót chân, gân Achilles, gan bàn chân và cẳng chân.
Chạy dốc hoặc chạy tốc độ
Chạy dốc, tăng tốc hoặc chạy bài nặng có thể làm gân Achilles và bắp chân chịu tải nhiều hơn.
Tập nhảy dây, nhảy hộp hoặc HIIT
Các bài bật nhảy lặp lại có thể gây đau cổ chân, đau gót chân, đau gan bàn chân hoặc đau gân Achilles.
Đổi giày hoặc dùng giày không phù hợp
Đổi giày đột ngột, giày quá mòn, quá mềm, quá cứng hoặc không đúng môn có thể làm thay đổi tải lên bàn chân.
Chơi nhiều trận liên tục
Khi cơ mệt, khả năng kiểm soát cổ chân và tiếp đất giảm, nguy cơ lật cổ chân hoặc đau tăng.
Quay lại thể thao quá sớm sau bong gân
Nếu cổ chân chưa hồi phục độ vững, sức cơ và thăng bằng, người bệnh dễ bị lật lại hoặc đau kéo dài.
Triệu chứng thường gặp ở cổ chân và bàn chân khi chơi thể thao
Cổ chân sưng bầm sau lật cổ chân
Sưng bầm sau lật cổ chân có thể liên quan đến bong gân, tổn thương dây chằng hoặc tổn thương xương cần đánh giá nếu đau nhiều.
Đau mặt ngoài cổ chân
Thường gặp sau lật cổ chân vào trong, có thể liên quan đến dây chằng mặt ngoài cổ chân.
Đau mặt trong cổ chân
Có thể gặp sau lật cổ chân mạnh, quá tải gân hoặc tổn thương cấu trúc bên trong cổ chân.
Đau gót chân
Đau vùng gót có thể liên quan đến quá tải vùng gót, gan bàn chân, gân Achilles hoặc mặt sân, giày dép chưa phù hợp.
Đau gân Achilles
Thường đau phía sau gót hoặc trên gót, tăng khi chạy, nhảy, leo dốc hoặc nhón chân.
Đau gan bàn chân
Có thể đau vùng dưới bàn chân, gần gót hoặc dọc gan chân, thường tăng khi đứng, chạy hoặc đi nhiều.
Đau mu bàn chân hoặc đau khu trú trên xương
Nếu đau rõ một điểm trên xương, đau tăng khi chịu lực hoặc không giảm dù nghỉ, cần đánh giá quá tải xương hoặc nứt xương do stress.
Cổ chân lỏng, hay lật lại
Cảm giác cổ chân không chắc hoặc thường xuyên lật lại có thể gợi ý mất vững cổ chân sau bong gân.
Các nhóm nguyên nhân thường gặp gây đau cổ chân và bàn chân
Bong gân cổ chân
Thường xảy ra sau lật cổ chân. Người bệnh có thể đau, sưng, bầm tím và khó chịu lực.
Tổn thương dây chằng cổ chân
Dây chằng có thể bị giãn, rách một phần hoặc rách nặng tùy mức độ chấn thương.
Mất vững cổ chân tái diễn
Nếu phục hồi chưa đủ sau bong gân, cổ chân có thể dễ bị lật lại khi chơi thể thao.
Đau gân Achilles
Thường liên quan đến chạy, nhảy, tăng tải quá nhanh, chạy dốc hoặc tập bắp chân quá mức.
Đau gót chân và gan bàn chân
Có thể liên quan đến quá tải, mặt sân cứng, giày không phù hợp hoặc đứng, chạy nhiều.
Đau bàn chân do quá tải
Chạy nhiều, nhảy nhiều hoặc tăng cường độ tập nhanh có thể làm xương, khớp và mô mềm bàn chân bị quá tải.
Tổn thương sụn khớp cổ chân
Có thể gây đau sâu trong khớp, sưng tái phát, lục cục hoặc cảm giác kẹt sau chấn thương.
Nứt xương hoặc gãy xương do stress
Cần nghĩ đến khi đau khu trú trên xương, đau tăng khi chịu lực và không cải thiện dù đã giảm vận động.
Đau do kỹ thuật, giày hoặc mặt sân
Giày không phù hợp, mặt sân cứng, chạy đường nghiêng hoặc kỹ thuật tiếp đất chưa tốt có thể gây đau kéo dài.
Phân biệt bong gân cổ chân, đau gân Achilles và đau gót chân
Cùng là đau vùng cổ chân và bàn chân, nhưng bong gân cổ chân, đau gân Achilles và đau gót chân có biểu hiện khác nhau. Bảng dưới đây chỉ là gợi ý ban đầu, không thay thế thăm khám chuyên khoa.
| Tiêu chí | Bong gân cổ chân | Đau gân Achilles | Đau gót chân |
|---|---|---|---|
| Hoàn cảnh xuất hiện | Thường xuất hiện sau một pha lật cổ chân, tiếp đất lệch hoặc bước hụt. | Thường xuất hiện sau chạy, nhảy, chạy dốc, tập bắp chân hoặc tăng tải quá nhanh. | Thường tăng khi đứng lâu, chạy trên nền cứng, đi nhiều hoặc sau khi đổi giày. |
| Vị trí đau | Thường đau quanh mắt cá, đặc biệt mặt ngoài cổ chân nếu lật vào trong. | Đau phía sau gót hoặc dọc gân Achilles phía trên gót. | Đau dưới gót hoặc quanh vùng gót, đôi khi lan xuống gan bàn chân. |
| Dấu hiệu đi kèm | Sưng, bầm tím, đau khi chịu lực, cảm giác cổ chân không chắc. | Đau khi nhón chân, chạy, nhảy, leo dốc hoặc sau vận động. | Đau khi bước đi, đứng lâu, chạy hoặc khi mới bắt đầu vận động. |
| Khi nào cần chú ý | Không chịu lực được, sưng bầm nhiều, đau xương rõ hoặc lật lại nhiều lần. | Đau tăng dần, đau dữ dội, yếu khi nhón chân hoặc cảm giác bị đánh mạnh phía sau gót. | Đau kéo dài, đau ngày càng tăng, đau ảnh hưởng đi lại hoặc không giảm dù đã đổi tải. |
Khi nào cần dừng chơi ngay?
- Cổ chân bị lật kèm đau nhiều.
- Cổ chân sưng nhanh hoặc bầm tím rõ.
- Không thể chịu lực lên chân đau.
- Đau gót chân hoặc gân Achilles dữ dội.
- Cảm giác cổ chân lỏng, trượt hoặc không chắc.
- Đau khu trú rõ trên xương bàn chân, cổ chân hoặc gót.
- Đau tăng rõ khi cố chạy, nhảy hoặc đổi hướng.
- Nghe tiếng “rắc”, “bụp” hoặc cảm giác đứt, kéo mạnh.
- Người bệnh đi khập khiễng nhiều sau chấn thương.
- Đau kèm tê, yếu hoặc mất cảm giác ở bàn chân.
Không cố chơi tiếp, không tự nắn chỉnh, không xoa bóp mạnh và không chườm nóng sớm nếu cổ chân đang sưng bầm nhiều hoặc không chịu lực được.
Khi nào cần đi khám sớm khi đau cổ chân hoặc bàn chân?
- Không thể chịu lực hoặc đi lại bình thường sau chấn thương.
- Cổ chân sưng bầm nhiều sau lật cổ chân.
- Đau rõ trên xương mắt cá, xương bàn chân hoặc gót.
- Đau không giảm sau vài ngày nghỉ ngơi.
- Cổ chân thường xuyên bị lật lại.
- Cảm giác cổ chân lỏng, mất vững hoặc không chắc.
- Đau gân Achilles tăng dần hoặc đau khi nhón chân.
- Đau gót chân kéo dài, ảnh hưởng đi lại hoặc chạy bộ.
- Đau bàn chân tăng dần khi chạy hoặc chơi thể thao.
- Người bệnh muốn quay lại thể thao nhưng chưa biết mức độ tổn thương.
Bác sĩ cần đánh giá gì khi chấn thương cổ chân và bàn chân?
Cơ chế chấn thương
Lật cổ chân, tiếp đất, đổi hướng, chạy dốc, nhảy hoặc tăng tải tập luyện giúp định hướng nguyên nhân.
Vị trí đau chính
Đau mặt ngoài cổ chân, mặt trong cổ chân, gót chân, gân Achilles, gan bàn chân hay mu bàn chân sẽ gợi ý các cấu trúc khác nhau.
Mức độ sưng bầm
Sưng bầm nhiều sau chấn thương cần được đánh giá để loại trừ tổn thương dây chằng nặng hoặc xương.
Khả năng chịu lực
Không thể đứng, đi hoặc nhón chân là dấu hiệu cần khám kỹ.
Độ vững cổ chân
Bác sĩ đánh giá cảm giác lỏng, nguy cơ lật lại và tổn thương dây chằng cổ chân.
Tầm vận động cổ chân và bàn chân
Khả năng gập, duỗi, nghiêng và xoay cổ chân ảnh hưởng đến đi lại, chạy và phục hồi.
Sức cơ bắp chân và bàn chân
Sức cơ bắp chân, cơ quanh cổ chân và cơ bàn chân ảnh hưởng lớn đến độ vững khi vận động.
Thăng bằng và cảm giác bản thể
Đây là phần quan trọng sau bong gân cổ chân và khi người bệnh muốn quay lại thể thao.
Giày, mặt sân và tải tập
Giày, mặt sân, quãng chạy, bài nhảy và tần suất tập có thể là yếu tố gây quá tải.
Hình ảnh học khi cần
X quang giúp loại trừ gãy xương. Siêu âm hoặc MRI có thể được cân nhắc khi nghi ngờ dây chằng, gân Achilles, sụn khớp hoặc tổn thương xương do stress.
Hướng điều trị đau cổ chân và bàn chân phụ thuộc vào nguyên nhân
Nếu do bong gân cổ chân
Điều trị phụ thuộc vào mức độ tổn thương dây chằng, sưng bầm, khả năng chịu lực và nguy cơ mất vững tái diễn.
Nếu do mất vững cổ chân
Cần phục hồi sức cơ quanh cổ chân, thăng bằng, cảm giác bản thể và kiểm soát khi đổi hướng.
Nếu do đau gân Achilles
Thường cần giảm tải, phục hồi sức mạnh bắp chân, kiểm soát đau sau tập và tăng tải trở lại theo giai đoạn.
Nếu do đau gót chân hoặc gan bàn chân
Cần đánh giá giày, tải đứng chạy, độ linh hoạt, sức cơ bàn chân và các yếu tố gây quá tải.
Nếu nghi ngờ tổn thương sụn khớp cổ chân
Cần đánh giá đau sâu trong khớp, sưng tái phát, kẹt khớp và tiền sử chấn thương.
Nếu nghi ngờ nứt xương hoặc quá tải xương
Cần giảm vận động chịu lực theo hướng dẫn, đánh giá hình ảnh học khi cần và quay lại thể thao thận trọng.
Nếu do giày, mặt sân hoặc tăng tải quá nhanh
Cần điều chỉnh giày, bề mặt tập, số buổi tập, thời lượng vận động và lộ trình tăng tải.
Nếu chưa rõ nguyên nhân
Không nên tự dùng thuốc giảm đau để tiếp tục chạy nhảy. Cần thăm khám để xác định nguồn đau.
Phục hồi và quay lại thể thao sau chấn thương cổ chân và bàn chân
Quay lại thể thao sau đau cổ chân hoặc bàn chân không nên chỉ dựa vào việc hết đau. Người bệnh cần phục hồi tầm vận động, sức cơ, thăng bằng, cảm giác bản thể và khả năng chịu tải trong các động tác chạy, nhảy, tiếp đất, đổi hướng.
Kiểm soát đau và sưng
Khớp cần bớt đau, bớt sưng trước khi tăng vận động.
Phục hồi tầm vận động cổ chân
Cổ chân cần đủ gập, duỗi, nghiêng và xoay để chạy, nhảy và tiếp đất tốt.
Tăng sức mạnh bắp chân
Bắp chân và gân Achilles cần đủ sức để chịu tải khi chạy, bật nhảy và nhón chân.
Tăng sức mạnh cơ quanh cổ chân
Các cơ quanh cổ chân giúp kiểm soát hướng chuyển động và giảm nguy cơ lật lại.
Tập thăng bằng và cảm giác bản thể
Đây là phần rất quan trọng sau bong gân cổ chân và mất vững cổ chân.
Tập chịu lực theo giai đoạn
Cần tăng từ đi bộ, đứng một chân, nhón chân, chạy nhẹ, nhảy nhẹ rồi mới quay lại thể thao.
Tập đổi hướng và tiếp đất
Các môn như bóng đá, cầu lông, tennis, pickleball cần phục hồi khả năng đổi hướng trước khi thi đấu.
Đánh giá trước khi quay lại thể thao
Không nên quay lại chỉ vì hết đau. Cần đánh giá sức mạnh, độ vững, thăng bằng và phản ứng sau tập.
Các môn thể thao thường gây chấn thương cổ chân và bàn chân
Chạy bộ
Thường liên quan đến đau gót chân, đau gân Achilles, đau gan bàn chân, đau cẳng chân và quá tải xương.
Xem chi tiếtBóng đá
Lật cổ chân, va chạm, đổi hướng và tiếp đất có thể gây bong gân cổ chân hoặc tổn thương dây chằng.
Xem chi tiếtCầu lông
Bước ngang, lunge, bật nhảy và tiếp đất có thể làm cổ chân, gân Achilles và bàn chân chịu tải lớn.
Xem chi tiếtTennis
Di chuyển ngang, dừng đột ngột và đổi hướng trên sân cứng có thể gây đau cổ chân, gân Achilles hoặc bàn chân.
Xem chi tiếtPickleball
Dừng gấp, bước ngang, đổi hướng và mặt sân cứng dễ gây đau cổ chân, đau gót và đau gân Achilles.
Xem chi tiếtTập gym
Nhảy dây, nhảy hộp, HIIT, chạy máy và calf raise có thể gây đau cổ chân, gót chân hoặc gân Achilles.
Xem chi tiếtBạn bị lật cổ chân, đau gót chân, đau gân Achilles hoặc đau bàn chân khi chơi thể thao?
Nếu bạn bị cổ chân sưng bầm sau lật cổ chân, không chịu lực được, đau gót dữ dội, đau gân Achilles kéo dài, đau khu trú trên xương hoặc cổ chân thường xuyên bị lật lại, việc thăm khám sẽ giúp xác định nguyên nhân và xây dựng lộ trình phục hồi phù hợp.